Kan de tijd terug? De wetenschap achter Buiten de klok
Een kwartsklok loopt zes seconden voor. Sam zet hem gelijk. En dan loopt hij opnieuw zes seconden voor. Tot zover klinkt het als een klok die je beter kunt terugbrengen naar de winkel. Maar Sam staat ook ineens weer op zijn oude plek. De druppels op zijn mouw zijn er nog. In Buiten de klok proberen Sam en Noor met een kwantumprocessor te achterhalen of ze het verleden kunnen bereiken. Voor ze die vraag kunnen beantwoorden, moeten ze iets moeilijkers uitzoeken. Welk bewijs zouden ze vertrouwen als de machine ook hun herinneringen kan veranderen?
Drie scènes uit de roman raken elk aan een ander wetenschappelijk idee. Klokken kunnen aantoonbaar verschillend lopen. De kwantummechanica laat ruimte voor uiteenlopende interpretaties. En de tijd die je ervaart kan afwijken van de tijd op een klok. De roman brengt die drie ideeën bij elkaar in een experiment dat steeds moeilijker te controleren wordt.
1. De klok die zes seconden voorloopt
In het hoofdstuk De tweede klok legt Sam twee klokken naast elkaar. De ene haalt de tijd van het netwerk, de andere telt de trillingen van een kwartskristal. Na de volgende ronde wijkt de kwartsklok weer zes seconden af. Noor vraagt zich af of de klok wel onafhankelijk is. Sam wijst op zijn natte mouw. De onderzoekers hebben ineens drie aanwijzingen, maar ze weten nog niet of een van de drie buiten het bereik van de proef valt.
Dat klokken verschillend kunnen lopen, is experimenteel aangetoond. Volgens Einsteins algemene relativiteitstheorie loopt een klok dichtbij het aardoppervlak iets langzamer dan een klok die zich iets hoger bevindt, als de overige omstandigheden gelijk zijn. In 2022 maten Tobias Bothwell en zijn collega’s dat effect over een hoogteverschil van ongeveer een millimeter. Daarvoor vergeleken ze de frequentie van strontiumatomen op verschillende hoogtes binnen één atoomwolk. Het verschil was zo klein dat een gewone kwartsklok het niet kan registreren.
De atomen gingen intussen ieder op hun eigen tempo verder. Een verschil in tempo geeft je nog geen manier om een eerder moment opnieuw te beleven. Voor Sam en Noor zou de volgende stap zijn om iemand buiten het laboratorium te laten bijhouden wanneer zij de klok gelijkzetten. Achteraf kunnen ze dan hun eigen verslag vergelijken met een registratie die tijdens de proef buiten hun bereik bleef. Dat maakt Noors opmerking over onafhankelijkheid belangrijker dan de zes seconden zelf. Bothwell en collega’s, Nature (2022)
2. Eén munt met twee jaartallen
Op een straat waar de wolken beneden lijken te hangen, laat Sam een munt vallen. Noor leest het jaartal 2006. Sam ziet 1996. Noor merkt op dat er toen nog geen euromunten in omloop waren. Sam had gedacht dat ze in een ander heelal terechtgekomen waren. De munt brengt hem op een tweede mogelijkheid. Misschien hebben ze allebei hetzelfde voorwerp vast en verandert de proef wat ze erop zien.
Het idee van parallelle werelden wordt vaak verbonden met een artikel uit 1957 van natuurkundige Hugh Everett. Hij stelde voor om de gewone kwantumregels ook toe te passen op de waarnemer en het meetapparaat. Neem een meting met twee mogelijke uitkomsten. In Everetts beschrijving bevat de gezamenlijke kwantumtoestand zowel een registratie van de ene uitkomst met een waarnemer die die uitkomst ziet, als een registratie van de andere uitkomst met een waarnemer die die andere uitkomst ziet. De veelwereldeninterpretatie bouwt voort op dat idee.
Daarmee heb je nog geen proef waarmee Sam naar een andere versie van zijn leven kan reizen. En als twee mensen verschillende jaartallen melden, heeft een onderzoeker eerst een manier nodig om vast te stellen wat elk van hen daadwerkelijk aflas. Laat ze bijvoorbeeld afzonderlijk het jaartal opschrijven voordat ze erover praten, en laat een derde persoon de munt bekijken. Zelfs dan heb je een beter verslag van het verschil, terwijl de oorzaak nog openligt. Dat is precies wat de scène spannend maakt. De personages beschikken over een theorie die groot genoeg is om een heel universum te omvatten, maar kunnen het over vier cijfers nog niet eens worden. Everett, Reviews of Modern Physics (1957)
3. De moeder die Noor nog één keer kan bellen
Op weg naar het gemaal ziet Noor haar overleden moeder. Ze draagt het gele regenjack dat Noor na haar dood heeft weggegeven. Noor heeft vaak bedacht wat ze bij een nieuwe ontmoeting zou zeggen. Toch overvalt haar moeders eerste zin haar. Die klinkt zo vertrouwd dat Noor meteen in het gesprek meegaat. Dan krijgt ze iets aangeboden waar ze moeilijk weerstand aan kan bieden. Ze mag terug naar de minuut waarin ze besloot haar moeder pas de volgende dag te bellen.
In 2007 lieten Chess Stetson, Matthew Fiesta en David Eagleman proefpersonen een vrije val van 31 meter maken, met een vangnet onder hen. Achteraf schatten deelnemers hun eigen val gemiddeld 36 procent langer in dan de val van iemand anders. Tijdens de val droegen ze ook een apparaatje met een snel wisselend beeld. Als ze tijdens hun val sneller visuele details konden onderscheiden, hadden ze het beeld beter moeten kunnen lezen. De onderzoekers vonden daarvoor geen aanwijzing. Ze opperden dat de indruk van een langere val zou kunnen ontstaan bij het herinneren ervan.
Dat experiment gaat over ervaren duur. Noors ontmoeting gaat een stap verder, want voor haar lijkt een herinnering een gesprek te worden waarop ze opnieuw invloed heeft. De roman maakt die sprong voelbaar via het regenjack en de stem van haar moeder. Juist omdat de details zo goed kloppen, kost het Noor moeite om zich af te vragen waar ze vandaan komen. Als lezer kun je jezelf intussen een andere vraag stellen. Welk gesprek zou jij opnieuw willen voeren, en wat zou je die tweede keer beter willen horen? Stetson, Fiesta en Eagleman, PLOS ONE (2007)